શારદીય નવરાત્રી પ્રારંભ | નવરાત્રીના વિધિ-વિધાન, મહત્વ, મહિમા અને કથા | પર્વની પાઠશાળા

ભારતીય સંસ્કૃતિના પ્રમુખ તહેવારો માંથી એક છે ‘નવરાત્રી’. સંસ્કૃતિ અને ધાર્મિકતાને રંગે ચંગે ઉજવતો આ તહેવાર સામાન્ય રીતે વર્ષમાં ચાર વખત આવે છે. ચૈત્ર નવરાત્રી, શારદીય નવરાત્રી અને બે ગુપ્ત નોરતા. પર્વની પાઠશાળામાં આજે આપણે શારદીય નવરાત્રી વિષે જાણીશું. આ નવરાત્રી પિતૃપક્ષ પૂર્ણ થયા પછી તરત આસો મહિનાની શુક્લ પક્ષની પ્રતિપદા તિથિ એ એટલે કે આ વર્ષે 3 જી ઓક્ટોબરે શરૂ થાય છે. જે 11 ઑક્ટોબર એમ નવ દિવસ સુધી દુર્ગા માતાના વિવિધ સ્વરૂપોની વંદના સાથે ઉજવાશે અને 12મી ઓક્ટોબર, દસમનો દિવસ ‘વિજયા દશમી’ એટલે કે  ‘દશેરા’ તરીકે ઉજવાશે.    

કેવી રીતે ઉજવાય છે નવરાત્રી?

નવરાત્રી ભારતના અલગ અલગ પ્રાંતોમાં વિવિધ રીતે ઉજવાતી જોવા મળે છે. જેમાં બંગાળ, ગોવા અને કેરળ જેવા રાજ્યોમાં દુર્ગા માતાની મોટી સુંદર મૂર્તિની સ્થાપના અને ખાસ મહિષાસુર મર્દિની સ્વરૂપની પૂજા થાય છે. તેમજ ‘વિજયા દશમી’ રાવણના પૂતળાના દહન સાથે ઉજવવામાં આવે છે. જ્યારે ગુજરાતમાં નવરાત્રીમાં માતાજીની ઉપાસનાનું જેટલું મહત્વ છે એટલું જ મહત્વ ભક્તિ સાથે ગરબા રમવાનું છે. ગરબા સાથે નવરાત્રી ઉજવવાનું આ ચલણ વિદેશમાં વસતા ગુજરાતી લોકો એ પણ જાળવી રાખ્યું છે. 

કુમારિકા (કન્યા) પૂજન કેમ કરવું?

નવરાત્રીના નવ દિવસો દરમિયાન કુમારિકા પૂજનની અનેરી મહિમા આપણા શાસ્ત્રોમાં કહી છે. સનાતન ધર્મમાં કુમારિકાને સાક્ષાત દેવી સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. તેથી નવરાત્રીમાં માતાજીને વિશેષ ભક્તિ અર્પિત કરવા કુમારિકાનું કંકુ, અક્ષત અને આરતીની થાળી સાથે પૂજન થાય છે. તેમના જમણા પગને કંકુ ચોખાથી વધાવી ‘પદ પ્રક્ષાલન’ એટલે કે પગ ધોવામાં આવે છે. તેમને ભાવભર્યું ભોજન કરાવી યથાશક્તિ દાન-દક્ષિણા સાથે ભેટ અપાય છે. જેમાં સામાન્ય રીતે શૃંગારની વસ્તુઓ જેવી કે ચૂડી, ચાંદલો, કંકુ, ચુંદડી સાથે દીવા સહિતનો ગરબો વગેરે અપાય છે. તેમજ વસ્ત્રો અને તેને અનુરૂપ અલંકાર એટલે કે જવેલેરી ભેટ આપવાનું ચલણ પણ જોવા મળે છે. નવરાત્રી દરમિયાન કન્યા પૂજન કરવાથી માતાજી વિશેષ પ્રસન્ન થાય છે.

ગરબા અને દાંડિયા રાસ!

આ નવ દિવસો દરમિયાન રોજ માતાજીની પૂજા, આરતી અને પ્રસાદ થાય છે. પૂરો પરિવાર સાથે મળીને ‘વિશ્વંભરી સ્તુતિ’ તથા ‘જય આદ્યશક્તિ’ ગાઈને આરતી કરે છે. તો ‘દુર્ગા સપ્તસતી’, ‘શ્રી દેવી સૂક્ત’ અને ‘શક્રાદય સ્તુતિ’ ગાવાનો પણ વિશેષ મહિમા છે. રોજ રાત્રે બધા લોકો સાથે મળીને નજીકના ચોકમાં, મંદિરના પ્રાંગણમાં કે સમાજવાડીઓ અને સ્થાનિક પાર્ટી પ્લોટ કે ગ્રાઉન્ડમાં નાના-મોટા પાયે ગરબા અને દાંડિયારાસનું કાર્યક્રમ રાખે છે. સમૂહમાં આરતી કરી પ્રસાદ અને ગરબા રમવાનો લ્હાવો માણે છે. ગરબા અને દાંડિયા રસ એ માતાજી પ્રત્યેની ભક્તિની અભિવ્યક્તિ છે. તથા આ અભિવ્યક્તિમાં કૃષ્ણ અને ગોપીઓ જેવો ભક્તિ ભાવ પણ રહેલો છે.

નવરાત્રીની કથા : મહિષાસુર વધ

નવરાત્રી અંગે વિવિધ પુરાણોમાં વિવિધ કથાઓ જોવા મળે છે. એક પ્રચલિત કથા અનુસાર મહિષાસુર નામનો એક રાક્ષસ હતો.  ઘોર તપસ્યાને પરિણામે તેને એવું વરદાન મેળવ્યું કે તે કોઇ પણ નર જાતિથી મૃત્યુ ન પામી શકે. વરદાન મેળવ્યા બાદ અહંકારથી ચૂર થઈ તેણે ત્રણે લોકમાં હાહાકાર મચાવી દીધો. તેણે દેવોને હરાવીને ઋષિઓના આશ્રમનો પણ નાશ કર્યો. ત્યાર બાદ મહિષાસુર એ વિષ્ણુલોક અને કૈલાસ જીતવાનો પણ નિશ્ચય કર્યો. આ વાતની જાણ થતાં દેવોએ ભગવાન શિવ અને વિષ્ણુ પાસે સહાયતા માંગી. તેમના કહ્યા પ્રમાણે સૌ એ માતા આદિ શક્તિની આરાધના કરી. પ્રસન્ન થઈને માતા એ તેમની સમસ્યાનું સમાધાન કરવા દુર્ગા રૂપ ધારણ કર્યું. અષ્ટભુજા, અનેક અસ્ત્ર-શસ્ત્ર અને અપાર શક્તિ સાથે માતા એ નવ દિવસ સુધી મહિષાસૂર સાથે યુદ્ધ કર્યું. દસમા દિવસે તેનો સંહાર થયો. તેથી દેવી મહિષાસુર મર્દિની નામે ઓળખાયા. ત્યારબાદ બધા દેવો અને ત્રણેય લોકોએ ઉત્સવ મનાવ્યો, જેને આપણે આજે પણ દશેરા તરીકે ઉજવીએ છીએ.

આપણા વિવિધ પુરાણોમાં નવરાત્રીનું મહત્વ, તેના વિધિ વિધાન અને તેની કથાઓનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. નવરાત્રી જીવનમાં સુખ અને સમૃદ્ધિ આપનારી તથા નકારાત્મક તત્વોને દૂર કરી વિજય અપાવનારી છે. આદિ શક્તિની આરાધના મનોવાંછિત ફળ આપનારી છે. માતા સૌ ભક્તોના કષ્ટો દૂર કરી મંગળ કરે એવી મહિમા છે નવરાત્રીની! નવરાત્રિના પ્રથમ દિવસથી ક્રમશઃ માતા શૈલપુત્રી, માતા બ્રહ્મચારિણી, માતા ચંદ્રઘંટા, માતા કુષ્માંડા, મા સ્કંદમાતા, મા કાત્યાયની, માતા કાલરાત્રિ, માતા મહાગૌરી અને સિદ્ધિદાત્રી માતાની પૂજા અને આરાધના થાય છે.

માતા બ્રહ્મચારિણી

‘બ્રહ્મ’ એટલે ‘તપ’ અને ‘ચારિણી’ એટલે આચરણ કરનારી, આમ માતાનું પ્રથમ સ્વરૂપ ‘તપસ્વિની’ નું હોતા તેઓ ‘બ્રહ્મચારિણી’ નામે ઓળખાયા. ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કરવા માટે માતાએ વર્ષો સુધી તપસ્યા કરી હતી. તેમનું આ દ્રિતીય સ્વરૂપ નવરાત્રીના બીજા દિવસે પૂજવામાં આવે છે. માતા બ્રહ્મચારિણીની ના હાથોમાં માળા અને કમંડળ હોય છે. તેમના આ સ્વરૂપની પૂજા કરવાથી જ્ઞાન, સદાચાર, એકાગ્રતા અને સંયમ રાખવાની શક્તિ મળે છે અને વ્યક્તિ પોતાના કર્તવ્ય પથથી ભટકતો નથી. માતા બ્રહ્મચારિણીની ભક્તિથી લાંબી આયુનું વરદાન પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

માતા ચંદ્રઘંટા

નવરાત્રીના ત્રીજા દિવસે માતા ચંદ્રઘંટાની પૂજા થાય છે. તેમનો સુવર્ણ જેવો ઝળહળતો રંગ છે. તેમણે મસ્તક પર ઘંટ આકારનો ચંદ્ર એટલેકે અર્ધચંદ્ર ધારણ કર્યું હોવાથી તેઓ ‘ચંદ્રઘંટા નામે ઓળખાય છે. કહેવાય છે કે માતા પાર્વતીના મહાદેવ સાથે વિવાહ થયા બાદ તેમણે ચંદ્ર ધારણ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેમની દસ ભુજાઓ છે જેમાં તેમણે અસ્ત્ર-શસ્ત્ર ધારણ કર્યા છે. તેમના કંઠમાં સફેદ પુષ્પની માળા અને માથે રત્નજડિત મુગટ પહેર્યા છે. ચંદ્રઘંટા માતાની પૂજા કરવાથી વીરતા-નિર્ભયતાની સાથે જ સૌભાગ્ય તથા વિનમ્રતાનો વિકાસ થાય છે. તેમની પૂજાથી મુખ, નેત્ર તથા સંપૂર્ણ કાયામાં ક્રાંતિ વધે છે. તેમજ આપણું સ્વર દિવ્ય અને મધુર થાય છે.

માતા કુષ્માંડા

માતા કુષ્માંડા દેવી આદિ શક્તિનો રૂપ છે. તેમની નવરાત્રીના ચોથે દિવસે પૂજા કરવામાં આવે છે. કહેવાયું છે કે જ્યારે બ્રહ્માંડ માં કઈં પણ ન હતું, ફક્ત અંધકાર હતો ત્યારે માતાના માંડ હાસ્ય કરવા માત્રથી બ્રહ્માંડ નો જન્મ થયો. માતા કુષ્માંડા સુર્ય જેવા તેજસ્વી છે અને સૌરમંડળ માં રહે છે. માન્યતા પ્રમાણે માતાને નારંગી રંગ ખૂબ જ પ્રિય છે. તેથી માતા કુષ્માંડાની પૂજા નારંગી રંગના કપડા પહેરીને અથવા નારંગી રંગની વસ્તુઓ, ફળ, પુષ્પ, ચંદન, કુમકુમ, અક્ષત વગેરે અપર્ણ કરવા જોઈએ. માતા કુષ્માંડાની પૂજામાં તેમને લવિંગ, એલચી, વરિયાળી, કુમ્હડા એટલેકે પેઠા અર્પિત કરવું. મા કુષ્માંડા અત્યંત ઓછી સેવા અને ભક્તિથી પણ પ્રસન્ન થઈ જાય છે. તેમની પૂજા કરવાથી મનને શાંતિ મળે છે.

મા સ્કંદમાતા

નવરાત્રીના પાંચમા દિવસે મા સ્કંદમાતાની પૂજા થાય છે. ‘સ્કંદ’ અર્થાત કુમાર કાર્તિકેય, જે મહાદેવના પુત્ર છે. પુરાણો અનુસાર દેવો અને અસૂરો વચ્ચે એક સમય ઘોર યુદ્ધ થયું હેતુ. જેમાં કુમાર કાર્તિકેય દેવોના સેનાપતિ હતા. તેમની માતાનું સ્વરૂપ એટલે ‘મા સ્કંદમાતા’. તેમને ચાર હાથ છે, જેમાં તેમણે એક હાથ થી કુમાર કાર્તિકેયને તેડયું છે, બીજો હાથ અભય મુદ્રામાં છે, ત્રીજા હાથમાં સફેદ કમળ અને ચોથા હાથમાં કમળનો હાર છે. તેમનો વાહન સિંહ છે અને તેઓ કમળ પુષ્પ પર પદ્માસન મુદ્રામાં વિરાજમાન છે. તેમના આ સ્વરૂપની પૂજા કરવાથી સંતાન પ્રાપ્તિ થાય છે.

માતા કાત્યાયની

માતા કાત્યાયની પૂજા છઠ્ઠા નોરતે થાય છે. શાક્ત સંપ્રદાય માં તેમણે દુર્ગા, ભદ્રકાલી, ગૌરી અને ચંડિકા એમ અલગ અલગ નામોથી ઓળખવામાં આવે છે. માતા કાત્યાયની આદિ શક્તિનું એ રૌદ્ર સ્વરૂપ છે જેમણે અસૂરોનું વધ કર્યું હતું. તેમની કથાઓનો ઉલ્લેખ સસૌથી પહેલા યજુર્વેદના ‘તૈતરીય આરણ્યક’ માં થયો હતો. આ ઉપરાંત તેમના વિષેની માહિતી ‘સ્કંદ પુરાણ’, ‘દેવી ભાગવત પુરાણ’ અને ‘માર્કંડેય પુરાણ’ માં પણ જોવા મળે છે. તેમની ભક્તિથી રોગ, શોક, સંતાપ અને ભય નષ્ટ થઈ જાય છે. જન્મોજનમના પાપ પણ નષ્ટ થઈ જાય છે.

કાત્ય ગોત્રના મહર્ષિ કાત્યાયને ‘પુત્રી’ ની પ્રાપ્તિ માટે કઠિન તપસ્યા કરી હતી. જેથી દેવી આદિ શક્તિએ તેમની પુત્રી બની અવતર્યા. એટલા માટે તેઓ ‘કાત્યાયની’ કહેવાયા. તેમના ગુણ શોધકાર્ય કરવાનું છે. તેમની કૃપાથી બધા કામ પૂરાં થઈ જાય છે. તેઓ વૈદ્યનાથ નામની જગ્યાએ પ્રગટ થયા હતા અને ત્યારથી તેમની પૂજા શરૂ થઈ હતી. માતા કાત્યાયની અમોઘ ફળદાયીની છે. ભગવાન કૃષ્ણને પતિ રૂપમાં પ્રાપ્ત કરવા માટે વ્રજની ગોપીઓને કાત્યાયની માતાની જ પૂજા કરી હતી. આ પૂજા કાલિંદ્રી યમુનાના કિનારે કરવામાં આવી હતી. એટલા માટે કાત્યાયની માતા વ્રજમંડળની અધિષ્ઠાત્રી દેવી પણ કહ્યા છે. તેમનું સ્વરૂપ અત્યંત ભવ્ય અને દિવ્ય છે. તેમની ચાર ભુજાઓ છે. એક હાથ અભયમુદ્રામાં છે અને બીજો વરમુદ્રામાં. ત્રીજા હાથમાં તલવાર છે અને ચોથા હાથમાં કમળનું ફૂલ છે. માતા કાત્યાયનીની પૂજા થી ભક્તોના રોગ, શોક, સંતાપ અને ભય નષ્ટ થાય છે.

માતા કાલરાત્રિ

નવરાત્રીના સાતમા દિવસે માતા કાલરાત્રિની આરાધના થાય છે. કથા અનુસાર શુંભ-નીશુંભ નામના અસૂરો અને તેમની સેના ને જોઈને માતા એટલા ક્રોધિત થયા હતા કે તેમના શરીરનો રંગ કાળો થઈ ગયો. બધા જ અસૂરોનો કાળ બની તેમનો વધ કર્યો હોવાથી તેઓ ‘કાલરાત્રિ’ નામે ઓળખાયા. માતા કાલરાત્રિ એ અસુરરાજ રકતબીજ ને મારનાર મહાકાળીનું જ એક સ્વરૂપ છે એવું મહાભારત માં પણ કહેવામાં આવ્યું છે. તેમને ત્રણ નેત્રો છે, ગળામાં વિદ્યુતની અદભૂત માળા છે. તેમનાં હાથમાં ખડગ અને કાંટા છે. તેમજ તેમનું વાહન ગધેડો છે. પણ તે ભક્તોનું હમેશાં કલ્યાણ કરતાં હોવાથી તેમણે શુભંકરી પણ કહેવાયા છે. તેમની પૂજાથી ગ્રહોના અવરોધો અને આકસ્મિક સંકટ દૂર થઈ જાય છે. એવું પણ કહેવાય છે કે માતા કાલરાત્રિની પૂજા કરવાથી ભૂત, પ્રેત, પિશાચ જેવી નકારત્મક ઉર્જાઓ દૂર થઈ જાય છે. તથા વ્યક્તિ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

માતા મહાગૌરી

નવરાત્રીના આઠમાં દિવસે માતા મહાગૌરીની પૂજા થાય છે. અગાઉ વાત થઈ એમ જ્યારે માતા પાર્વતી એ મહાદેવને પામવા માટે ઘોર તપસ્યા કરી હતી ત્યારે તેમનું રંગ કાળું થઈ ગયું હતું. તેમની તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈને જ્યારે મહાદેવ એ તેમણે દર્શન આપ્યા ત્યારે તેમણે ‘ગૌર’ વર્ણનો વરદાન મળ્યો. તેઓ ફરી સુંદર અને સ્વરૂપવાન થઈ ગયા અને ‘મહાગૌરી’ નામે ઓળખાયા. દેવીને ચાર ભુજાઓ છે. તેમણે એક હાથમાં ત્રિશુળ અને બીજા હાથમાં ડમરું ધારણ કરેલું છે. દેવીનો ત્રીજો હાથ અભયમુદ્રામાં અને ચોથો હાથ વરદમુદ્રામાં છે. તેમનું વાહન વૃષભ છે. એટલે તે ‘વૃષારુઢા’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. માતા મહાગૌરીની પૂજા કરવાથી મનગમતો જીવનસાથી મળે છે તથા વૈવાહિક જીવનમાં પણ સુખ અને શાંતિ મળી રહી છે.

માતા સિદ્ધિદાત્રી

નવરાત્રીના નવમાં દિવસે માતા સિદ્ધિદાત્રીની પૂજા થાય છે. તેઓ કમળના ફૂલ પર બિરાજમાન છે. તેમના હાથમાં ગદા, ચક્ર, શંખ અને કમળનું ફૂલ છે. માર્કંડેય પુરાણ અનુસાર આદિ શક્તિના આ રૂપની પૂજા કરવાથી અણીમા, મહિમા, લઘિમા, ગરિમા, પ્રાપ્તિ, પ્રાકામ્ય, ઈશિત્વ અને વશીત્વ એમ આઠ પ્રકારની સિદ્ધિઓ મળે છે. એટલે તેમણે ‘સિદ્ધિદાત્રી’ કહ્યા છે. એટલું જ નહીં પણ દેવી પુરાણ અનુસાર ભગવાન મહાદેવ એ એમની મદદ થી જ ‘અર્ધ નારેશ્વર’ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. માન્યતા અનુસાર, માતા સિદ્ધિદાત્રી ભક્તોની તમામ મનોકામનાઓ પૂર્ણ કરે છે અને તેમને ખ્યાતિ, શક્તિ અને સંપત્તિ પણ આપે છે. શાસ્ત્રોમાં માતા સિદ્ધિદાત્રીને સિદ્ધિ અને મોક્ષની દેવી માનવામાં આવે છે.

કેવી રીતે ઉજવાય છે દશેરા?

આસો મહિનાની શુક્લ પક્ષની દસમી તિથીએ સમગ્ર ભારતમાં ધામધૂમથી વિજયાદશમી એટલે કે ‘દશેરા’ ઉજવાય છે. આ તહેવાર સનાતન સંસ્કૃતિની આસ્થાનું પ્રતિક છે. અધર્મનો નાશ અને ધર્મનું વિજય ઉજવવા માટે ગામડાઓ અને શહેરોમાં સ્થાનિક સ્તરે બધા જ હિન્દુઓ એકત્ર થાય છે. સમૂહમાં મોટા મેદાન વચ્ચે રાવણ અને મેઘનાથના ઘાસથી બનાવેલા પૂતળાઓ રખાય છે. ભગવાન શ્રી રામને યાદ કરીને રામવેશમાં લોકો તીરબાણ વડે પૂતળાઓનું દહન કરી ધર્મની વિજય ઉજવે છે. નાના મોટા પાયે લોકમેળાઓ યોજાય છે અને સૌ સાથે મળીને ઉત્સવ ઉજવે છે. દશેરાના દિવસે ભગવાન રામની પૂજા થાય છે. ગુજરાતીઓમાં ખાસ કરીને ‘જલેબી ફાફડા’ નો પ્રસાદ રાખવાનો ચલણ જોવા મળે છે.