વામન જયંતી નું મહત્વ, પૂજા વિધિ અને પૌરાણિક કથા | ભગવાન વિષ્ણુએ શા માટે લીધો વામન અવતાર? | પર્વની પાઠશાળા

ભાદરવા મહિનાની શુક્લ પક્ષની બારમી તિથિ એ ઉજવાય છે ‘વામન જયંતી’, કે જે ‘વામન દ્વાદશી’ ના નામે પણ ઓળખાય છે. આ વર્ષે 15 સપ્ટેમ્બર ના વામન જયંતી છે. ભાગવત મહાપુરાણ અનુસાર ત્રેતાયુગમાં ભગવાન વિષ્ણુ વામન અવતાર લઈને દેવમાતા અદિતીના ગર્ભથી પ્રગટ થયા હતા. માટે એમના પ્રાગટ્ય દિવસને વામન જયંતી રૂપે ઉજવવામાં આવે છે. ‘પર્વની પાઠશાળા’ માં અગાઉ જ્યારે દેવશયની એકાદશી પ્રસંગે આપણે વામન ભગવાનનો થોડો પરિચય મેળવ્યો ત્યારે તેમના જન્મદિવસ પ્રસંગે વિસ્તારથી પરિચય મેળવીશું.

વામન જયંતીના શું કરવું જોઈએ?

આપણા શાસ્ત્રોમાં તેમની પૂજા અને વ્રત કરવાના વિધાન આપ્યા છે. આ દિવસે વહેલી સવારે માટી અથવા ધાતુથી બનેલી વામન ભગવાનની પ્રતિમાની સ્થાપના કરી, પીળા વસ્ત્રો, પીળા ફૂલ, પીળા ફળો અને નૈવેદ્ય વગેરે અર્પણ કરી પૂજા અને આરતી થાય છે. તેમજ આખા દિવસનો ઉપવાસ, સાંજે વામન ભગવાનની કથાનું શ્રવણ અને વાંચન તથા અંતે પ્રસાદ લઈને વ્રત પૂર્ણ કરવામાં આવે છે. આ દિવસે નાના બાળકોને વામન રૂપ ગણી ‘બટુક ભોજન’ કરાવવું તેમજ ધોતિયું, ઉપવસ્ત્ર અને ઉપયોગી વસ્તુ દાન દક્ષિણા આપવાનું પણ વિશેષ મહત્વ કહ્યું છે. આ ઉપરાંત વામન દ્વાદશી એ ચોખા, દહીં અને મિસરીનો પ્રસાદ આપવાનો પણ વિશેષ મહિમા છે. ભગવાન વામનની કથા સનાતન સંસ્કૃતિમાં મહત્વના સ્થાને તો છે જ પરંતુ આપણને એક અનેરો બોધ આપે છે.

સૌના કલ્યાણ માટે વામન ભગવાન રાજા બલિને મળવા નીકળ્યા. ગંગા નદીના કિનારે રાજા બલિ યજ્ઞ કરી રહ્યા હતા. મહાદાની તરીકે ઓળખાતા બલિરાજ પાસે આ પ્રસંગે દાન લેવા બ્રાહ્મણો હાજર હતા. ક્યાંકને ક્યાંક બલિરાજને પણ દાની હોવાનું અભિમાન હતું. દેવોની સહાય કરવા અને તેના અભિમાનને તોડવા માટે ભગવાન વામન ત્યાં આવ્યા અને રહેવા માટે દાનમાં ફક્ત ત્રણ ડગલાં ભૂમિ માંગી. રાજાને આશ્ચર્ય થયો. આટલો નાનો તેજસ્વી બાળક દાનમાં ધન કે ઐશ્વર્યને બદલે ફક્ત ત્રણ પગ જમીન કેમ માંગે છે? ત્યારે અસુરોના ગુરુ શુક્રાચાર્યને શંકા થઈ અને તે ભગવાનની લીલા પારખી ગયા. તેમણે તરત બલિરાજ ને પડખે લીધો અને જણાવ્યું કે આ કોઈ સામાન્ય બાળક નથી પણ ભગવાન વિષ્ણુ રૂપ બદલીને આવ્યા છે. જો ખરેખર ભગવાન આવ્યા છે તો આ પ્રસંગે એમને પણ દાન દીધા વિના નહીં રહું એમ વિચારી બલિ રાજા એ કમંડળમાં જળ લીધું. છેવટે એ દાનના સંકલ્પને રોકવા માટે શુક્રાચાર્ય સૂક્ષ્મ રૂપે એ પાત્રના મુખમાં પેસી ગયા. જળ રોકાયું એટલે ભગવાન વામન એ ઘાસના તૃણથી અવરોધ હટાવ્યો જેને કારણે શુક્રાચાર્યની એક આંખ હણાઈ ગઈ અને તેઓ બહાર આવ્યા. દાનનું સંકલ્પ વળતાં જ નાના એવા વામનએ વિશાળ રૂપ ધારણ કરી એક ડગલામાં પૂરી પૃથ્વી આવરી લીધી અને બીજા ડગલામાં પૂરું સ્વર્ગ! આ દ્રશ્ય જોઈ બલિરાજ ધન્ય થયા. હવે ત્રીજું ડગલું મૂકવા કોઈ સ્થાન ન રહ્યું ત્યારે પૂરા ભક્તિ ભાવ સાથે રાજાએ તેમના ચરણ પકડીને પોતાના મસ્તક પર ધરી સમર્પણ કર્યું. બલિ રાજાની ભક્તિથી ભગવાન પ્રસન્ન થયા અને તેમને પાતાળલોકના રાજા બનાવ્યા.