શ્રાદ્ધ પક્ષ ક્યારે શરૂ થાય છે? | શ્રાદ્ધનું મહત્વ અને મહિમા | શ્રાદ્ધની પૌરાણિક કથા | પર્વ ની પાઠશાળા

કૉલમ: પર્વની પાઠશાળા | લેખક: ડૉ. કૃપેશ ઠક્કર

યાજ્ઞવલ્ક્ય સમૂર્તિમાં એવું કહેવાયું છે કે “आयुः प्रजां धनं च विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानी च। प्रयच्छन्ति तथा राज्यं पितरः श्राद्धतर्पिता।। “અર્થાત શ્રાદ્ધ અર્પણથી પ્રસન્ન પિતૃ આયુષ્ય, સંતતિ, વિદ્યા, સ્વર્ગ, મોક્ષ જેવા સુખો અને રાજ્ય આપે છે. સામાન્ય રીતે એવી માન્યતા છે કે મૃત્યુ પછી આત્મા પિતૃ લોકમાં જાય છે. જેના દ્વાર શ્રાદ્ધ પક્ષ દરમિયાન ખૂલે છે. ત્યારે તે આત્મા પોતાની અતૃપ્ત ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવા પોતાના પરિવાર ને પ્રિયજનો પાસે આવે છે. એટલે શ્રાદ્ધમાં પિતૃઓને યાદ કરીને ભોજન અને દાન પુણ્ય કરવામાં આવે છે.

ક્યારે શરૂ થાય છે શ્રાદ્ધ પક્ષ?

ભાદરવી પૂનમ 17 સપ્ટેમ્બર થી શ્રાદ્ધ શરૂ થાય છે અને 2 જી ઓકટોબર ના અમાસે પૂર્ણ થશે. પૂનમનો શ્રાદ્ધ એ સૌ ઋષિઓને અર્પિત હોય છે એટલે એને ઋષિ શ્રાદ્ધ પણ કહેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ પ્રતિપદાથી પિતૃઓના શ્રાદ્ધ શરૂ થાય છે. શ્રાદ્ધના બે પ્રકાર હોય છે. કોઈ એક વ્યક્તિને ઉદેશીને કરતો શ્રાદ્ધ ‘એકોદિષ્ટ શ્રાદ્ધ’ કહેવાય અને ત્રણ પેઢીના પિતૃઓને ઉદેશીને કરાતા શ્રાદ્ધને ‘પાર્વણ શ્રાદ્ધ’ કહેવાય. શાસ્ત્રોમાં ત્રણ પેઢી સુધીના પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કરવાનો વિધાન છે. વ્યક્તિનું જે તિથિ એ મૃત્યુ થયું હોય, શ્રાદ્ધ પક્ષની એ જ તિથિમાં એમના માટે શ્રાદ્ધ કરાવાય છે. જ્યારે કોઈને પિતૃની મરણ તિથિ વિષે ખ્યાલ ન હોય ત્યારે અથવા જાણ-અજાણ કોઈ પણ પિતૃને શ્રાદ્ધ અર્પિત કરવો હોય ત્યારે ભાદરવી અમાસે અર્પણ કરી શકાય . માટે જ ભાદરવા અમાસ ને ‘સર્વપિતૃઅમાસ’ પણ કહે છે.

શ્રાદ્ધ પક્ષમાં રોજ દક્ષિણ દિશાએ અથવા પાણિયારે દીવો કરવાનો પણ વિશેષ મહત્વ છે. કારણ કે દક્ષિણ દિશા એ યમ અને પિતૃઓની દિશા છે. ત્યાં દીવો કરવાથી તેમને મુક્તિ મળે છે. આ ઉપરાંત રોજ ગાયને ચારો નાખવાનો અને તેમની પૂંછડી એ પાણી રેડવાની પ્રથા પણ જોવા મળે છે. આ દિવસોમાં લોકો શિવ મંદિરે દૂધ ચડાવવા અને સીધો આપવાનો આગ્રહ પણ રાખે છે. તથા પીપળે પાણી આપવા અને કીડીઓને અન્ન આપવા તેમજ પક્ષીઓને ચણ અને માછલી ને લોટ આપી પોતાના પિતૃઓને શ્રદ્ધા અર્પિત કરે છે.

આ પણ વાંચો: ગણેશ ચતુર્થીનો ઈતિહાસ, મહત્વ, કથા અને વ્રત કથા | ગણેશ ચતુર્થી શા માટે ઉજવાય છે? | પર્વની પાઠશાળા

શ્રાદ્ધની કથા રામાયણ અને મહાભારતમાં!

શ્રાદ્ધ નું મહત્વ અને મહિમા યુગોથી ચાલતી આવે છે. શ્રાદ્ધની વિધિ સૌ પ્રથમ બ્રહ્મા એ જણાવી હતી. શ્રાદ્ધને લગતી કથાઓ આપણા પુરાણોમાં પણ જોવા મળે છે. જો રામાયણ ની વાત કરીએ તો ભગવાન રામ એ તેમના પિતા રાજા દશરથનું શ્રાદ્ધ કર્યો હતો. એ કથા પ્રચલિત છે. મહાભારતમાં એક તરફ અનુશાસન પર્વમાં અત્રિ ઋષિની સલાહ અનુસાર ઋષિ નિમિ એ શ્રાદ્ધ કર્યો હતો એવી કથા જોવા મળે છે. તો બીજી તરફ જ્યારે કુરુક્ષેત્ર ના યુદ્ધમાં એક ક્ષણ એવો આવે છે જયારે માતા કુંતા વ્યથીત થઈ ને પાંડવોને કર્ણ નો સત્ય જણાવે છે. ત્યારે કર્ણ કોઈ અજાણ નહીં પરંતુ તેમનો જ મોટો ભાઈ અને સૂતપુત્ર નહીં પરંતુ સૂર્યપુત્ર છે. એ રહસ્ય ઊજાગર થાય છે. યુધ્ધ ને અંતે ભગવાન કૃષ્ણ સૌ પાંડવો અને કૌરવો વતી યુધિષ્ઠિર ને જ સૌ મૃતકો નું શ્રાદ્ધ કરવા કહે છે. ત્યારે તેમણે કર્ણનો પણ શ્રાદ્ધ કર્યો એવી ઘટના જોવા મળે છે.

---