શ્રાવણ માસની મહિમા, મહત્વ અને કથા | શ્રાવણ સોમવાર વિશેષ | પર્વની પાઠશાળા

મહાભારતના અનુશાસન પર્વમાં સપ્તઋષિ માંથી એક એવા અંગિરા ઋષિએ શ્રાવણ માસનો મહિમા જણાવતા કહ્યું હતું કે જે વ્યક્તિ શ્રાવણ દરમિયાન મન અને ઇન્દ્રિયોને કાબુમાં રાખીને એક સમય ભોજન કરવાનું નિયમ રાખે તેમને અનેક તીર્થોમાં સ્નાન કરવાનું પુણ્ય મળે છે. માટે શ્રાવણમાં લોકો મોટે ભાગે વ્રત અને ઉપવાસ કરતાં હોય છે. ખાસ કરીને કુમારીકાઓ અને કુંવારા યુવાનો પણ મનવાંછિત જીવનસાથી પામવા માટે સોમવારના ઉપવાસ અને શિવ પૂજા કરે છે. કારણ કે સ્વયં મહાદેવને પામવા માટે માતા પાર્વતી એ પણ શ્રાવણ માસમાં કઠોર તપ કર્યું હતું. જેના ફળસ્વરૂપ મહાદેવ એ પાર્વતીને પોતાની અર્ધાંગિની રૂપે સ્વીકાર્યા. શ્રાવણ મહિનામાં શિવલિંગ પર દૂધ, ગંગાજળ, મધ અને પંચામૃતનો અભિષેક કરવાથી પણ વિશેષ લાભ મળે છે. ભક્તજનો શિવ મહિમ્ન સ્તુતિ, શિવ પંચાક્ષર સ્તોત્ર, શિવ માનસ પૂજા, રુદ્રાભિષેક હોમ અને શિવ મંત્રની માળા કરીને પોતાની અનન્ય ભક્તિ અર્પિત કરે છે. આ મહિના દરમિયાન તપ અને દાન કરવાથી પણ કલ્યાણ થાય છે. માટે લોકો મંદિર પાસે બેઠેલા યાચકો ને અન્ન,ફળો કે વસ્ત્ર દાન કરતાં હોય છે તો બ્રાહ્મણો તેમજ શ્રદ્ધાળુઓને ભોજન કરાવવામાં તત્પર રહે છે.

આ ઉપરાંત શ્રાવણમાં ગૌ સેવા અને ગૌ પૂજન કરવાનો પણ અત્યાધિક મહિમા હોય છે. આ મહિના દરમિયાન લોકોમાં પરિવાર સાથે ત્રણ, પાંચ, સાત કે એકવીસ શિવ મંદિરોના દર્શન કરવાના નિયમ પણ કેળવાય છે. દરેક શિવ મંદિરોમાં આ પૂરા મહિના દરમિયાન વિશેષ શણગાર, ભસ્મ આરતી અને ભજન ડાયરા જેવા કાર્યક્રમો યોજાય છે. તો વળી યુવાનો માં શિવ ભજન સાંભળવાનો અને રોજ શિવ મંદિરે દર્શન કરવાનો આગ્રહ તો હોય જ છે. આમ તો મહાદેવને ‘આશુતોષ’ અર્થાત સરળતાથી પ્રસન્ન થનારા કહ્યા છે. કારણ કે એ તો ફક્ત એક લોટો જળ, ભસ્મ નો એક તિલક કે પછી ભાવ પૂર્વક ચડાવેલ એક બિલી પત્ર થી પણ પ્રસન્ન થઈ જાય છે. એવામાં જો ભગવાન શિવ પર નાના પ્રકારના અભિષેક કરવામાં આવે તો ભોળા ભંડારી પ્રસન્ન થઈ મનની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે. જો કે આ વાત પાછળની કથા પણ રોચક છે.

આ એ સમયની વાત છે જ્યારે ઋષિ દુર્વાસાના શ્રાપથી ઇન્દ્ર રાજા અને સ્વર્ગ ‘શ્રી હીન’ થઈ ગયું. ત્યારે એમની બધી જ શક્તિઓ, ઐશ્વર્ય અને લક્ષ્મી મહાસાગરમાં સમાઈ ગયા. ત્યારે એ વાતનો ફાયદો લેતા અસૂરો એ સ્વર્ગ પર આક્રમણ કર્યો. દેવતાઓ ત્યાંથી ભગવા માટે મજબૂર થયા. અમર કરનારો અમૃત કળશ અસૂરોને હાથ ન લાગે એટલે દેવતાઓ એ અમૃત કળશ લઈ નાસી રહ્યા હતા. એવામાં અકસ્માતે એ કળશ મહાસાગરમાં પડી ગયો. આ અમૃતની જરૂર તો દેવતાઓ અને અસૂરો બંનેની હતી. માટે સૌ સાથે મળીને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહાદેવ પાસે ગયા. ત્યાં અમૃત પાછું મેળવવા માટે સમુદ્ર મંથન કરવાનો નિર્ણય લેવાયો. ભગવાન વિષ્ણુ કૂર્મ અવતાર લઈ પીઠ પર મંદ્રાચલ પર્વત ધારણ કરી સમુદ્રમાં બેઠા. વાસુકિ નાગની રસી બનાવી સૌ દેવો અને અસૂરોએ મંથન કરવાનું શરૂ કર્યું.

આ રીતે સમુદ્ર મંથન કરવાથી હળાહળ વિષ બહાર આવ્યું. સૌ દેવો અને અસુરો એ ચિંતિત થઈ અને મહાદેવને પ્રાર્થના કરી. ત્યારે ભોળા ભંડારી મહાદેવએ સૌનું કલ્યાણ કરવા માટે એ વિષ પી ને કંઠે ધારણ કર્યું. એ વિષ થી એમનું કંઠ નીલા રંગનું થઈ ગયું એટલે તેઓ ‘નીલકંઠ’ કહેવાયા. એ વીષની ગરમીથી તેઓ વ્યાકુળ થયા. એવું કહેવાય છે કે તેમને શીતળતા આપવા માટે ચંદ્રદેવ અને દેવી ગંગા તેમના મસ્તક પર વિરાજ્યા અને સૌ દેવો એ મળીને તેમના પર અભિષેક કર્યું. શ્રાવણ માસ દરમિયાન થયેલી આ ઘટના ને કારણે જ શિવ અભિષેકને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવે છે. માટે જ તો પ્રકૃતિ સ્વયં પણ વર્ષાઋતુ થકી અભિષેક કરવાના પુણ્યમાં સહભાગી થાય છે.